Куыд Ирыстоны иннӕ кӕмтты, афтӕ Дыгургомы дӕр кӕддӕр бирӕ адӕм царди, фӕлӕ ныртӕккӕ тынг сӕдзӕрӕг. Æхсӕрджын, Гуылӕр, Нӕуӕгхъӕу, Хӕнӕз, Хуссар ӕмӕ ӕндӕрты абон иу бынӕттон цӕрӕг дӕр нал ис. Нӕ ныхас у уыдонӕй иу – Фӕснӕлыл.
Фыдӕлты таурӕгъ куыд зӕгъы, уымӕ гӕсгӕ хъӕуы ном баст у, хӕстӕг ӕм цы кувӕндон ис, уыимӕ, фӕс (фӕстӕ) «Нӕл» – кувӕндоны ном. Афтӕмӕй, кувӕндон «Нӕл»-ы фӕстӕ – Фӕснӕл. Ныры Фӕснӕл ӕрбынат кодта, Уӕллагкоммӕ бацӕуӕны Сонгуытыдон ӕмӕ Сардыдон кӕм баиу вӕййынц, уыцы дзӕнӕтон ран. Йӕ азфыст райдыдта XIX ӕнусы кӕрон, ам бельгиаг ӕрзӕткъахджытӕ кусын куы райдыдтой, уӕд. Сӕ фабричы хӕлддзӕгтӕ ма ныр дӕр лӕууынц, бынӕттон цӕрджытӕ йӕ хонынц «къантор».
Фыццаг хатт Фӕснӕлы кой ракодта 1781 азы капитан Леонтий Штедер. Уый цы 47 хъӕуы тыххӕй фыста (7 – быдыры, 40 та – хӕхты), уыдоны ‘хсӕн уыдис «аул Фискау». Цыппор азы фӕстӕ, 1819 азы Уӕллаг Фӕснӕлы 23 хӕдзары царди 163 адӕймаджы, уыдоныл, ӕртӕ хӕдзарӕй йеддӕмӕ (23 адӕймаджы), ӕхцайыл саргъуыдта гуырдзиаг сауджын Николай Самарганов. Фӕстӕдӕр уый тыххӕй фыста сауджын Гатуты Алӕкси дӕр. Кӕуыл саргъуыдта, уыдон гуырдзиагау фыст ӕрцыдысты, мыггӕгты кӕрон «швили»-имӕ номхыгъды уыдысты ахӕм мыггӕгтӕ: Баичашвили, Баликъошвили, Басишвили, Годжошвили, Гачашвили, Джугашвили, Зангиашвили, Катавашвили, Колишвили, Макашвили, Марзахъулишвили, Огнишвили, Охъачишвили, Самизашвили, Сихъошвили, Тамашвили, Таозашвили, Тебечашвили, Тепсихъошвили, Хъаитмазашвили, Хъубадишвили. Газеткӕсӕг бамбардзӕн, Баичашвили Байцатӕ кӕй сты, Катавашвили – Катаутӕ, Марзахъулишвили – Мӕрзахъуылтӕ, Охъачишвили – Охъазтӕ, Таозашвили – Тауаситӕ, Зангиашвили та – ныры Мӕрзойтӕ. Уыдонӕй уӕлдай ма Фӕснӕлы цардысты Нӕлойтӕ (алыгъдысты Кӕсӕгмӕ) ӕмӕ Тухайтӕ (алыгъдысты станицӕ Ново-Осетинскаямӕ). Ныры дугмӕ ӕрхӕццӕ сты Тухайты мӕсыджы хӕлддзӕгтӕ.
Кӕд адӕм быдыры хъӕутӕм лыгъдысты, уӕддӕр, XIX ӕнусы 1899 азы бӕрӕггӕнӕнтӕм гӕсгӕ, Фӕснӕлы хӕдзӕртты нымӕц фӕфылдӕр, схӕццӕ 27-мӕ, йӕ цӕрджыты нымӕц та – 250-мӕ (117 нӕлгоймаджы, 133 сылгоймаджы), фӕлӕ мыггӕгтӕ дӕр фӕфылдӕр сты. Цы стыр бинонтӕ цард Фӕснӕлы, уый тыххӕй бакӕсӕн ис профессор Калоты Барисы чиныг «Осетины»-йы. Уый фыссы: «Фӕснӕлы хъӕуы уыдис Тауаситы бинонтӕ, ӕдӕппӕтӕй 85 адӕймаджы – ныййарджытӕ, ӕмӕ сӕ аст бинонджын фырты ӕд зӕнӕг». Фӕлӕ ныр дуг аивта, ӕмӕ ӕппӕт Дыгургомы Гӕлиатӕй Къуссуйы онг иу хъӕу дӕр не ссардзынӕ 85 бынӕттон цӕрӕгимӕ, дачникты ма нымай, афтӕмӕй. XXI ӕнусы райдиан Уӕллаг Фӕснӕлы дӕр цӕрӕг нал баззад. Фӕлӕ ардыгӕй рацӕуджытӕ дӕр нӕ рох кӕнынц сӕ уидӕгтӕ, фыды уӕзӕг, ӕмӕ афӕдз иу хатт ӕрӕмбырд вӕййынц, сбӕрӕг кӕнынц Нӕлы зӕды бӕрӕгбон. Ацы аздӕр бӕрӕгбон сарӕзтой августы мӕйы. Куывд скӕны ардыгӕй рацӕуӕг мыггаг, ӕрӕмбырд ӕм вӕййынц Ирыстоны алы рӕттӕй раздӕры цӕрджытӕ ӕмӕ сӕ байзӕддӕгтӕ. Дыгургомы истори, таурӕгътӕ ӕмӕ хабӕрттӕ хорз зонӕг Тауаситы Фацбайы фырт Астан мӕн дӕр бацагуырдта бӕрӕгбонмӕ. Ацы аз куывд кӕныны рад Тауаситы кадджын мыггаджы хистӕр Афӕхъойы фӕндонӕй райстой Тауаситӕ, фарон ӕй скодтой Годзойтӕ, ӕндӕраз – Мӕрзахъуылтӕ, фидӕны аз та йӕ кӕндзысты Охъазтӕ.
Бӕрӕгбоны цы мӕ зӕрдӕмӕ фӕцыдис – зӕрондӕй-ногӕй, цыма кӕрӕдзи зыдтой, куыд хӕстӕджытӕ, кӕрӕдзийыл цин кодтой, бынат дзы уыд хъӕлдзӕгдзинадӕн дӕр. Мӕнмӕ гӕсгӕ, раст у, ансамбль дзы кӕй нӕ уыд, уый – афтӕ фӕхъӕр кӕны, ӕмӕ адӕм кӕрӕдзи нӕ фӕхъусынц, хистӕр цы фӕкувы, уыдон ничи фембары. Фынджы хистӕртӕ уыдысты Охъазты Аслӕнбег, Тауаситы Астан ӕмӕ Хӕтӕгты Славик.
Тауаситы Астан: «Мах мыггагӕн бындур нывӕрдта Астан, уый уыд Тъӕпъӕндыгуры фылдӕр мыггӕгты рагфыдӕл. Уымӕ гӕсгӕ стыр кадыл нымайын, ныр цыппӕрӕм хатт Нӕлы Зӕды куывд кӕныны бар махмӕ кӕй ӕрхауд, уый. Куыд къорд ӕнусы разӕй, афтӕ абон дӕр ардӕм ӕрбацӕуджытӕ курынц нӕ кадджын зӕдӕй бинонты фӕрныгад, фылдӕр лӕппутӕ дзы куыд гуыра, цардамонд, ӕнӕниздзинад, сабырдзинад. Мах кувӕндонмӕ сылгоймӕгтӕн цӕуыны бар ис».
Æхсызгон уыдис, Нӕлойты мыггаджы минӕвӕрттӕ куывдмӕ кӕй ӕрбацыдысты, уый. Кӕд дыууӕ ӕнусы дӕргъы Кӕсӕджы цӕрынц, уӕддӕр нӕ рох кӕнынц сӕ уидӕгтӕ, фидар кӕнынц ӕрмӕст мыггӕгтӕ нӕ, фӕлӕ адӕмты бастдзинӕдтӕ дӕр.
Нӕлойты Юри: «Хистӕртӕй хъуыстон ӕмӕ зыдтон, нӕ мыггаг Астаны байзӕддӕгтӕй кӕй у ӕмӕ Дыгургомӕй кӕй рацыд. Нӕ мыггаджы ныридӕгӕн дыууӕ лӕппуйӕн раттам Астан ном. Налцыччы цӕрӕг Катауты Тасолтанӕй фехъуыстон Нӕлы Зӕды кувӕндоны тыххӕй ӕмӕ йӕм къорд азы ӕрбацӕуын не рвадӕлты нӕлгоймӕгтимӕ. Ахӕм куывдтӕ фидар кӕнынц бастдзинад ӕмӕ хӕлардзинад адӕмты ӕхсӕн».
Ирыстоны алы хъӕуы дӕр ис, йӕ чысыл райгуырӕн бӕстӕ йӕ сӕр бӕрзӕндты кӕмӕй хӕссы, кад ын чи скодта, ахӕм адӕймӕгтӕ. Фӕснӕлӕн ахӕм адӕймаг у Тауаситы Дафай фырт Сослӕнбег. Башкиры республикӕйы гербы астӕу ис сӕ национ хъайтар Салават Юлаевы бӕхджыны скульптурӕ. Йӕ автор – Тауаситы Сослӕнбег. Йӕ номыл ацы республикӕйы сарӕзтой хӕрзиуӕг культурӕ, гуманитарон наукӕтӕ ӕмӕ ахуырады къабазы сгуыхтдзинӕдты тыххӕй.
Кӕронбӕттӕны ма мӕ зӕгъын фӕнды иу ӕхсызгон хъуыддаджы тыххӕй – Астан ном ӕппӕты фылдӕр ӕвӕрд ӕрцыд Тауаситы мыггаджы лӕппутыл – 30-ӕй фылдӕр ныр.
Хъарданты Тимур,
Чырыстонхъӕу
Комментарии